گز

موقعیت جغرافیایی

شهر تاریخی گز در دشت نسبتاً مسطحی قرار گرفته، که فاقد عوارض طبیعی است این شهر به فاصله 18 کیلو متری شمال اصفهان و کنار اتوبان جدید اصفهان – تهران واقع شده است. از نظر تقسیمات کشوری از توابع شهرستان«شاهین شهرو میمه» از استان اصفهان محسوب می گردد.طول شرقی شهر گز از نصف النهار گرینویج 51 درجه و 39دقیقه و 40 ثانیه و عرض شمالی آن از خط استوا 32 درجه و 38 دقیقه و 30ثانیه است.ارتفاع آن نسبت به سطح دریا در حدود 1500متر و جمعیت آن طبق سرشماری سال 90، برابر با 21هزار و991نفر می باشد.

 

 

آب و هوا

از نظر آب و هوایی دارای آب و هوای نیمه صحرایی و ازلحاظ اقلیم شناسی جزء اقلیم نیمه بیابانی خفیف به شمار می رود.بارندگی آن کمتر از شهر اصفهان و تبخیر آن زیادتر است.خاک های منطقه عموما از جنس رس با چسبندگی نسبتا زیاد با کمی شن و ماسه است.

 

 

پیشینه تاریخی

قدمت و کهن سالی گز به قبل از ظهور اسلام می رسد.بافت این شهر قدیمی بوده و به صورت سنتی بنا گردیده است ولی در سالهای اخیر تغییراتی یافته و سبک جدید معماری در آن متداول شده است.حمدلله مستوفی در کتاب نزهه القلوب می نویسد:«بهمن بن اسفندیار در این ده آتشکده ای ساخته است.»این آتشکده گویا بعد از حمله اعراب به ایران و نفوذ اسلام در این شهر به مسجد تبدیل شده است.

گزبرخواربا دارابودن تپه باستانی نماز باقیمانده از دوران اشکانیان قدیمی ترین سند باستان شناسی وگور خمره را در خود دارد.

 

گویش وزبان محلی

گویش و زبان گزبرخوار فرس قدیم بصورت قسمتی اززبانهای چهارگانه پهلوی یا پهله ای (شهری ) ، ولایتی (روستایی ) ، بتری (بریده وکوتاه ) و دری که مربوط به بیان ودشت و دره و صحرا بوده است 0 این گویش به تدریج ازقرن یازدهم هجری به بعد تحت تأثیرزبان خط فارسی قرارگرفته وتغییر یافته است ولی در حال حاضر، گویش مزبور یک گویش قدیمی و اصیل ایرانی محسوب می‌گردد و از نظر کتابت بدون خط و از الفبای فارسی و عربی و اعراب آنها استفاده می‌نموده و می‌کند و به علت تشابهاتی که در بعضی لغات وکلمات و واژه‌ها با گویش زبان آلمانی و بعضی نواحی اروپا و حتی یونان داشته است ، مورد تحقیق و بررسی متخصصین و فرهنگ شناسان آلمانی نظیر« ویلهلم آیلرس» (۱۹۸۹ – ۱۹۰۶ م) قرارگرفته است. به طوری که نامبرده ، هنگامی که در موسسّه‎ی باستان‎شناسی آلمان در اصفهان بود (۱۳۲۰ – ۱۳۱۵ ش) و سپس در دهه‎ی ۱۳۴۰ خورشیدی به ضبط گویش گزی همّت گماشت. وی حاصل این گردآوری را با کمک اولریش شاپکا در دو جلد نفیس در آلمان و با عنوان «Westiranische Mundarten aus der Sammlung Wilhelm Eilers» (گویش‎های ایران باختری از گردایه‏‎های ویلهلم آیلرس ) منتشر کرد.

 

بناهای تاریخی

مسجدجامع گز

مسجد جامع گز یک مسجد کوچک چهار ایوانی از دوره سلاجقه است ( قرن ششم ) که دردوره‌های بعد خرابیهایی به آن وارده آمده و دوباره تجدید ساختمان شده ، با این همه ، مقدار زیادی از مشخصات سلجوقی خود را حفظ کرده است 0 ایوانهای شمالی ، جنوبی ، شرقی و غربی دراین مسجد ، دو به دو قرینه هم هستند و صحن آن به شکل مربع و طول و عرض آن در حدود 12 مترمی باشد آثار قابل ملاحظه سلجوقی این مسجد در ایوان غربی آنست و دو راهروی فعلی مسجد درطرفین این ایوان قرار دارند در هر یک از اضلاع شمالی و جنوبی ، ایوانی در مدخل به ارتفاع تقریبی دومترونیم قراردارد.

 

کاروانسرای عباسی

یکی ازنمونه های جالب کاروانسراهای دوره شاه عباس اول که در سر راه اصفهان به شمال ساخته شده ، کاروانسرای گز است 0طول این کاروانسرای تاریخی در قسمت خارج آن ازمشرق به مغرب 96 متر و عرض آن از شمال به جنوب 83 مترودرداخل کاروانسرا طول صحن آن ازمشرق به مغرب پنجاه متروعرض آن ازشمال به جنوب 40 متراست. در چهارگوشه کاروانسرا چهار برج دیگری بنا شده که منظره آن ازدور هم نمایان است و برای دیده بانی به‌کار می‌رفته است . ارتفاع سردر باشکوه کاروانسرای گز یازده متر است و نمای خارجی آن شامل ایوانهای فوقانی و تحتانی با جرزها وپشت بغل‌های کاشیکاری ازنوع معقلی می‌باشد . قسمت فوقانی سر در ورودی کاروانسرا نیز تزئینات جالبی ازنوع کاشیکاری معقلی دارد.

 

موزه مردم شناسی برخوار

اولین موزه خصوصی مردم شناسی ایران بامحور شناخت دشت برخوار به همت مجید فروتن تاسیس گردیده است.این مجموعه بادارا بودن1000قطعه شیئ شامل اشیاء وسفالهای اشکانی وساسانی،آلات زندگی مردم،نسخ وکتب،آهن آلات وقفل ویراق و… می باشد.

 

مسجد آقا محمود

یکی از آثار آجری و قدیمی گز، مسجد مستطیلی شکل وکوچک آقای محمود به عرض تقریبی 10 متروطول 12 متربوده که درمحل مدخل ورودی بازارقدیمی تخریب شده گز بنا گردیده و به نظرمی‌رسد آن هم ازآثارمعماری اواخرحکومت صفویه باشد که توسط شخصی به نام آقا محمود بناشده است .

 

 

بقعه متبرکه امامزاده شاه نعمت اله وقبرستان سادات

یکی ازقدیمی ترین ومعتبرترین ومستندترین بناهای تاریخی دوران صفویه ومقابر متبرکه گز و منطقه برخوار است که بیش از 500 سال قدمت دارد و از سالهای ربع اول قرن دهم هجری (بعدازسالهای 917 هجری قمری) از زمان شاه اسماعیل صفوی برجای مانده است .

 

دیگر آثار

باروی قدیمی شهر، منازل قدیمی امینیان و سلیمان آقا ،باغ سالار .

 

 

مشاهیر و بزرگان

 

آیت الله حاج محمدحسن شیروانی جزی

فرزند حاج محمدابراهیم شیروانی جزی ، عالم ، فاضل ،معمر، مؤلف کتاب «فقهیه» ومدرس مدرسه صدر بازار اصفهان بوده که درشب دوشنبه 26 رمضان المبارک سال 1326 دردوران سلطنت قاجاریه وفات ودر تکیه فاضل هندی درتخت فولاد مدفون گردیده است که درنظر بوده به نجف اشرف منتقل گردد، از آثار دیگر «مجمع الرسایل » است که در هنگام سفر به سامرا در سال 1306 به تایید مجدد میرزا محمدحسن شیرازی رسیده و در سال 1310 چاپ شده وبعد از وفات او با حواشی بعضی ازشاگردان او نظیر آیت اله محمدتقی شیرازی وملامحمد کاظم خراسانی مجددا چاپ شده است . وی ازشاگردان شیخ مرتضی انصاری ودیگران بوده است .

 

آیت الله حاج شیخ عبدالکریم گزی

فرزند ملامهدی بن حاج محمد باقربن ملاعلی ، ازاجله علماء وفقهاء ومدرسین وازمجتهدین بزرگ و مراجع اصفهان بوده که درسال 1260 متولد گردیده است . وی به ذی الحجه الحرام 1339 فوت شده ودرتخت فولاد اصفهان ، تکیه کازرونی مدفون است دراصفهان درخدت میرمحمد صادق کتابفروش ومیرزا محمد حسن نجفی وسپس درنجف درمحضرحاج سیدحسین ترک و حاج میرزا حسین خلیلی و درکربلا نیزدرمحضرشیخ علی نقی البرغانی الحایری تحصیل علم نموده است . پس ازمراجعت درمدرسه نیماورد ساکن گردیده وبه اتفاق مرحوم سید محمدباقردرچه ای درسیدمهدی درچه ای به تدریس اشتغال داشته است . دراثرحسن سلیقه واخلاق پسندیده وصفات حمیده دربین امثال و اقرآن خویش ممتاز و نظر خاص و عام را به خود جلب و مورد توجه قاطبه طبقات گردیده و ریاست وشهرتی زاید الوصف به هم رسانیده بود. وی تقریبا مدت 10سال آخرعمرمرجع تمام مرافعات وحکومت شرعیه اصفهان وتوابع بوده وچون محضر او ازکلیه پیرایه ها عاری ومبرا بوده است ، خود شخصا به امور رسیدگی می‌فرمود وملاحظه هیچ کدام از دوطرف دعوا را نمی نموده و از رشوه و ارتشاء بغایت دور و دعوت هر فقیری را ازمحلات بعیده بدون تحمیل ناراحتی اجابت می‌فرموده ، محبوب القلوب عموم واقع شده است . عالمی خوش بیان واصولا مجلس درس و مباحثه و مجالس خصوصی اومشحون از لطایف وفرایض بوده است . آیه الله گزی از مراجع بزرگ تقلید دراواخر دوره ی قاجاریه بوده که شخصیت والای انسانی واخلاقی که برازنده ی شخصیت های بزرگ تاریخی بوده است ،را دارا بوده اند. از ایشان تألیفاتی است منجمله کتاب مشهور«تذکره القبور» و «عقود و ایقاعات» که در سال 1335 ه.ق به رشته تحریر در آمده است.

 

درویش عباس گزی

متخلص به جزی، از شعرای دوره قاجاریه است که درسال 1264 هجری قمری در گز برخوار متولد شد. درویش پس از رسیدن به سن هفت سالگی درموطن خود به مکتب خانه رفته و نزد عالمی به نام ملا عبداله مدتی را به کسب علم ودانش پرداخته ولی به علت ناملایمات زندگی و مشکلات و قحط سالی وگرانی ، مکتب خانه را رها کرده وهمراه پدر به کار مقنی‌گری پرداخته است .خود درشرح زندگی خودگفته فرزند علی اولیک و ماندگار نامی بوده است . درویش ازسن 13 ، 14 سالگی به سرودن شعر پرداخت و از همان هنگام به عنوان شاعری که به زبان محلی شعرمی‌سروده شناخته شد. باگذشت زمان و بامراودت و معاشرتی که با دروایش داشت ، باعث شد او به خانقاه آنان راه پیدا نموده وکم‌کم به سلک آنان درآید و به سیروسفر بپردازد. درویش در یکی ازسفرهای خود به شیراز ، تعدادی قرآن با تفسیر و ترجمه صفی علیشاه به سوغات آورد و به دوستانش هدیه کرد. او درپایان یک سفر طولانی به زادگاه خود گزبرخوار بازگشت ومراد و مرشد گروهی شد که محل گردهمایی آنان مقبره امامزاده شاه نعمت اله بود. درویش درسال 1323 هجری قمری در سن 59 سالگی دارفانی را وداع گفت و در زاویه شرقی مقبره امامزاده شاه نعمت اله درگزبرخوار به خاک سپرده شد درسال 1366 هجری شمسی برای دومین بارسنگ قبری توسط نوادگان او تهیه وبرروی قبر وی در امامزاده شاه نعمت اله نصب گردیده است. درویش اشعار خود را تحت عنوان ارشاد الولد درمضامین : عرفانی ، موعظه ، وصف طبیعت ، مدح ائمه اطهارومولای متقیان وهدایت فرزندان خویش و به شکل مسمط ، ترکیب بند ، بحرطویل و هزلیات سروده و به استقبال شعرایی همچون حافظ ، سعدی ، مولوی ، سنایی ، خسرو قبادیانی ، ونظامی گنجوی رفته است . دیوان اشعار او مشتمل برحدود ده هزاربیت می باشد.

 

 

 

دیگر مشاهیر

ملا محمد تقی جزی (از علما و مقدسین)، ملا محمد باقر ابوالفقرا (شاعر و ادیب)، میر زین الدین جزی معروف به شیخ جنتی (شاعر وادیب)، مرحوم حسین قدیری (استاد آواز)

 

 

کشاورزی

کشاورزی شهر گز در گذشته معروف بوده است. وجود قنوات متعدد در منطقه حاکی از سابقه طولانی و پر تحرک مردم در امر کشاورزی است.لیکن به واسطه خشکسالی های متوالی و حفر چاه های عمیق در منطقه که به مبدأ قنوات نزدیک بوده و نیز به واسطه عدم نگهداری و لایروبی بموقع، قنوات این شهر دچار کم آبی و رکود کشاورزی و از بین رفتن باغات و در نتیجه روی آوردن کشاورزان به شهر ها وتغییرشغل آنهاراسبب شده است. محصولات عمده کشاورزی آن که به طور مختصر تولید می شود شامل:غلات، چغندر قند، صیفی جات، بویژه خربزه می باشد.از محصولات سر درختی می توان به پرورش درختانی نظیر پسته و انگور اشاره نمود.

 

 

صنعت

بعلت وجود خاک رس مرغوب و کوره های آجرپزی در این منطقه ، شهر گزبرخوار تبدیل به یکی از قطب های صنعت تولید آجر ایران شده است.